بلاگ/اقتصاد کلان
شناسه خبر:152 تاریخ انتشار:1398/11/15 19:36 نویسنده: مدیر سیستم
دهه 90؛ آنچه بر اقتصاد ایران گذشت

با توجه به گذر از دو دوره تورمی در دهه 90، وضعیت معیشت و درآمد سرانه مردم ایران دستخوش تغییرات زیادی شده است. در این مقاله سعی داریم به صورت ریشه‌ای به دلایل این اتفاقات بپردازیم.

دهه 90؛ آنچه بر اقتصاد ایران گذشت

با نزدیک شدن به آخرین سال دهه 90، برخی در حال تحلیل وضعیت شاخص‌های مختلف این دهه هستند. دهه‌ای که ایران به لحاظ اقتصادی وضعیت قابل قبولی نداشت. در بررسی این دهه دو سوال اساسی مطرح است:

آیا این وضعیت نابسامان تنها معطوف به ایران بوده یا کشورهای همسایه و کل منطقه با آن درگیر بودند؟

عوامل مؤثر در این دهه به خصوص در ایران چه بوده و چگونه رقم خوردند؟

رکودی همه‌گیر

در پاسخ به سؤال اول به بررسی روند تولید ناخالص داخلی ایران و چند کشور مهم همسایه می‌پردازیم. کشورهایی که عمدتاً به لحاظ سیاسی و اقتصادی شباهت‌های زیادی با ایران دارند و مهم‌تر اینکه مراودات اقتصادی زیادی نیز با ایران برقرار می‌کنند.

از آنجا که سال جاری هنوز به اتمام نرسیده است، داده‌های آن برای کشورهای مختلف تماماً در دسترس نیست؛ بنابراین بازه مورد بررسی را از سال 1387 تا سال 1397 در نظر گرفته‌ و در ادامه به پیش‌بینی دو سال انتهایی این دهه می‌پردازیم.

مطابق نمودار بالا از چهار همسایه مهم ایران در این برهه زمانی، دو کشور ترکیه و امارات همچون ایران رشد منفی داشته‌اند درحالی‌که عربستان و عراق با رشد مثبت دهه اخیر را پشت سر گذاشته‌اند.

قابل ذکر است ترکیه با اینکه در 10 سال گذشته به دنبال عضویت در اتحادیه اروپا بوده اکنون با رشد منفی مواجه است. همچنین عراق باوجوداینکه در 10 سال اخیر صحنه انواع درگیری‌های سیاسی در منطقه بود، با رشد 25 درصدی مواجه شده است.

رشد عربستان و عراق عمدتاً از جهت افزایش درآمدهای نفتی بوده که در پی تحریم ایران و جبران صادرات آن به دست آمد. لذا می‌توان چنین نتیجه گرفت که رکود دهه اخیر تنها شامل ایران نشده و بر همه کشورهای منطقه حاکم بوده است. اکنون این سؤال مطرح می‌شود که علت این رکود در منطقه چیست؟

علت رکود دهه اخیر در منطقه

اقتصاد کشورهای این حوزه عمدتاً نفتی است و یا بخش بزرگی از اقتصادشان در مراودات با این کشورهای نفتی است. لذا می‌توان گفت درآمدهای نفتی عامل اصلی تعیین‌کننده رشد اقتصادی این منطقه است. اگر رشد سال‌به‌سال تولید ناخالص داخلی سرانه را برای این کشورها لحاظ کنیم و با روند تغییرات قیمت نفت مقایسه کنیم اهمیت موضوع بیشتر مشخص خواهد شد.

با نگاهی به نمودار زیر می‌توان دریافت که رشد این کشورها تا چه میزان وابسته به قیمت نفت است. به‌گونه‌ای که تقریباً با یک سال تأخیر تغییرات قیمت نفت را در رشد اقتصادی خود لحاظ کرده‌اند.

رشد تولید ناخالص داخلی

در نمودار زیر تغییرات سهم صادرات هریک از اعضای اوپک را مشاهده می‌کنیم. در این بین تنها عراق به علت افزایش فروش نفت خود از سطح 2 میلیون بشکه در روز در سال 1387 به 3.8 میلیون بشکه در سال 1397 موفق به رشد محسوسی شده است. با این حال عراق نیز کاملاً از قیمت نفت متأثر بوده و صرفاً از جهت افزایش فروش رشد اقتصادی داشته است.

روند صادرات روزانه نفت اعضای اوپک

در مورد کاهش قیمت نفت علل مختلفی تأثیرگذار بوده‌اند که ازجمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان رشد تولید نفت آمریکا از سطح 3 میلیون بشکه در سال 2009 به 13 میلیون بشکه در سال 2019 عنوان کرد. در این رابطه بیشتر بخوانید: (داستان خودکفایی آمریکا در تولید نفت و تأثیر آن بر اقتصاد جهان)

تورم منطقه‌ای

نکته اثرگذار دیگر میزان تورم منطقه است. در حالی که در دهه گذشته میانگین تورم خاورمیانه 9 درصد بوده، ایران میانگین تورم 21 درصد را تجربه کرده است. این در حالی است که میانگین تورم عراق در سطح 4 درصد ارزیابی می‌شود.

تورم سالانه کشورها

در خصوص پایین بودن تورم عراق در طی سال‌های اخیر، می‌توان سیاست‌های پولی صحیح که موجب کنترل انتشار پول می‌شد و همچنین عدم گستردگی اقتصادی آن‌ها را عنوان کرد.

رشد نرمال عربستان در سال‌های اخیر نشان‌دهنده حفظ روند گذشته این کشور است. عربستان در دو سال اخیر طرح‌های توسعه‌ای زیادی را برنامه‌ریزی و اجرا کرد که پیش‌بینی می‌شود این برنامه‌ها در آینده نه چندان دور به رشد بیشتر آن‌ها منجر شود.

بررسی ویژه وضعیت ایران

اگرچه رکود دهه اخیر در منطقه حاکم بوده و عمدتاً به درآمدهای نفتی مرتبط است، اما ایران با اوضاع متفاوت‌تری روبرو بود. در این دوره ایران دو مرتبه مورد تحریم‌های شدیدی قرار گرفت. در این مقوله علاوه بر کاهش قیمت نفت، از جانب کاهش فروش نفت نیز تحت فشارهای زیادی قرار داشت.

بدین ترتیب خیلی زود با کاهش شدید درآمد ارزی و در ادامه به دلیل سیاست‌های غلط اتخاذ شده در هر دو دوره، شاهد جرقه‌ای به باروت عظیم نقدینگی کشور بودیم که درنهایت موجب ایجاد تورم‌های شدیدی شد.

این اتفاق در دو دوره گذشته نه تنها موجب کاهش تولید ناخالص داخلی شد، بلکه توزیع درآمدی نامتوازن و ناعادلانه‌ای را رقم زد. این تفاوت در نمودار زیر نشان داده شده است.

این تصویر نمایانگر نحوه توزیع درآمد روزانه افراد در هر کشور و هر کدام از سطوح رنگی به ترتیب نماینده کشورهای مختلف است. قطر هر سطح رنگی نشان‌دهنده جمعیت کشور مربوطه است که با پهن یا باریک شدن، تمرکز جمعیت آن سطح درآمدی را نشان می‌دهد. منظور از فقر مطلق میزان درآمدی است که یک فرد روزانه برای زنده ماندن نیاز دارد. در حال حاضر این میزان در دنیا معادل 1.9 دلار در نظر گرفته می‌شود.

مقایسه توزیع درآمدی

  • کشورهایی که عمدتاً متکی به نفت هستند به‌طورکلی پراکندگی درآمدی زیادی دارند.
  •  از بین این کشورها ایران و ترکیه که تورم‌های بالایی را تجربه کرده‌اند، همچنان بخشی از جمعیتشان زیر خط فقر مطلق به سر می‌برند.
  • عراق که یکی از بدترین شرایط سیاسی منطقه را داراست، در سال گذشته توزیع درآمدی‌ بالای خط فقر مطلق داشته است.

این آمارها به خوبی نشان می‌دهند که در کنار اهمیت درآمد نفتی و شرایط سیاسی، تصمیمات حاکمیت و سیاست‌های اتخاذی به میزان زیادی حائز اهمیت هستند. از بین این سیاست‌ها می‌توان به نحوه جبران کسری بودجه ساختاری دولت اشاره کرد که در ایران عمدتاً با چاپ پول انجام می‌شود. این موضوع مستقیماً بر روی افزایش تورم اثرگذار خواهد بود. در 7 ماهه سال 97 روزانه 850 میلیارد تومان پول چاپ شده است به طوری که اکنون رقم نقدینگی کشور به بالای 2000 هزار میلیارد تومان رسیده است.

بنابراین فارغ از هر اتفاقی، معضل اصلی اقتصاد ایران را می‌توان حجم نقدینگی بالا و عدم توانایی در کنترل آن دانست که عمدتاً از رژیم مالی اشتباه دولت نشات می‌گیرد. برای بهبود این شرایط و کاهش اثرگذاری عواملی همچون تحریم‌ها و نوسانات قیمت نفت انتظار می‌رود دولت کسری بودجه ساختاری خود را از روش‌هایی همچون اصلاح یارانه‌های پنهان و نظام مالیاتی جبران کند تا در چنین شرایطی حداقل به بدتر شدن وضعیت موجود دامن نزند.

 

 

 

برچسب ها : ایران رشد تورم رکود
دسته بندی: اقتصاد کلان تحلیل
مطالب پیشنهادی
کدام صنایع در دوران رکود کمترین افت سودآوری را خواهند داشت؟

با نزدیک شدن به آخرین سال دهه 90، برخی در حال تحلیل وضعیت شاخص‌های مختلف این دهه هستند. دهه‌ای که ایران به لحاظ اقتصادی وضعیت قابل قبولی نداشت. در بررسی این...

کدام صنایع خط مقدم تجدید ارزیابی خواهند بود؟

با نزدیک شدن به آخرین سال دهه 90، برخی در حال تحلیل وضعیت شاخص‌های مختلف این دهه هستند. دهه‌ای که ایران به لحاظ اقتصادی وضعیت قابل قبولی نداشت. در بررسی این...

دورنمای بازار ملک؛ رکودی فراتر از آنچه هست!

با نزدیک شدن به آخرین سال دهه 90، برخی در حال تحلیل وضعیت شاخص‌های مختلف این دهه هستند. دهه‌ای که ایران به لحاظ اقتصادی وضعیت قابل قبولی نداشت. در بررسی این...

نظرات