بلاگ/اخبار
شناسه خبر:705 تاریخ انتشار:1399/09/08 19:29
بررسی ساختار بودجه در ایران

در این مقاله سعی شده تا توضیح ساده‌ای از ساختار کلی بودجه ایران برای اطلاع فعالین بازار سرمایه ارائه شود.

بررسی ساختار بودجه در ایران

بودجه دولت از آن موضوعاتی است که آگاهی از اجزای آن برای هر فعال بازار سرمایه لازم است. در یک تعریف ساده می­توان بودجه را برنامه دخل و خرج دولت دانست. فهم ساختار کلی این برنامه به فعالین بازار سرمایه کمک می‌کند تا درک بهتری از وقایع اقتصادی کشور در سال جدید داشته باشند. در ادامه به بررسی ساختار بودجه و اجزای آن می‌­پردازیم.

در ایران دولت موظف است تا ۱۵ آذر بودجه سال بعد را در قالب یک سند که به آن لایحه بودجه می‌­گویند تقدیم مجلس کند. در صورت تصویب مجلس این لایحه تبدیل به قانون شده و مبنای دخل و خرج دولت در سال بعد می‌گردد.

ساختار کلی بودجه

 

ساختار کلی بودجه

 

همانطور که در تصویر بالا نمایان است، بودجه دولت در ایران دارای دو بخش کلی است:

  1. بودجه عمومی دولت
  2. بودجه شرکت­‌های دولتی

ابتدا به شرح بودجه عمومی می‌پردازیم. این بودجه مانند یک ترازنامه بوده و دارای دو بخش منابع و مصارف است.

بخش منابع بودجه شامل موارد زیر است:

1- درآمد: بخشی از بودجه که به صورت مستقیم به خزانه دولت واریز می­‌شود. از جمله منابع درآمد بودجه می­توان به مالیات، خدمات گمرکی و جرائم راهنمایی رانندگی اشاره کرد.

2- واگذاری دارایی­‌های سرمایه‌­ای: به طور کلی این نوع درآمد از فروش منابع طبیعی (مانند نفت، گاز و غیره) حاصل می­‌شود؛ همچنین منابع حاصل از واگذاری دارایی‌­های ثابت (مانند ماشین آلات، ساختمان و غیره) در این ردیف از بودجه قرار می­‌گیرد.

3- واگذاری دارایی‌­های مالی: فروش سهام شرکت­‌های دولتی و همچنین اوراق بدهی دولت که با نماد اخزا در فرابورس مورد معامله قرار می‌­گیرند در این بخش قرار دارند.

بخش مصارف شامل موارد زیر است:

1- هزینه­‌ها: پولی که به ­صورت مستقیم از خزانه دولت خارج می­‌شود هزینه‌ها را تشکیل می‌دهد. (مانند حقوق کارکنان دولت)

2- تملک دارایی‌های سرمایه­‌ای: این بخش به­ عنوان بودجه عمرانی نیز شناخته می­شود. ممکن است دولت اقدام به تأسیس ساختمان، خرید آن و یا ایجاد خط راه آهن کند که در این بخش ذکر می­‌شود. می‌­توان این ردیف از بودجه را مهم­ترین بخش آن تلقی کرد زیرا سبب ایجاد زنجیره‌­ایی از مشاغل می­‌شود.

3- تملک دارایی‌های مالی: این تملک در واقع بازخرید اوراق قرضه­‌ای است که دولت در سال­های قبل منتشر کرده و تاریخ سررسید آن رسیده است.

اجرای بودجه

مسئولیت اجرای بودجه بر عهده کمیته تخصیص است. کمیته‌­ای که متشکل از رئیس سازمان برنامه و بودجه، معاون اقتصادی ایشان و همچنین معاون وزیر اقتصاد است. کمیته تخصیص هر 3 ماه یک­ بار جلسه­ تشکیل داده و روند وصول درآمدهارا بررسی می‌­کند. همچنین بر اساس روند وصول درآمدها این کمیته، تخصیص بودجه به دستگاه­‌های دولتی را هر 3 ماه یکبار اعلام و ابلاغ می­‌کند.

معضل کسری بودجه

معضلی که اکنون به یک مشکل ساختاری در بودجه تبدیل شده است کسری بودجه دولت است! زمانی که درآمد­ها بطور کامل محقق نشوند مصارف نیز نمی­توانند به صورت کامل پوشش داده شوند. بنابراین نمی­توان کل بودجه پیش‌بینی شده به دستگاه‌­ها را تخصیص داد. در چند دهه گذشته شاهد آن بودیم که مسئولین دولتی و نمایندگان مجلس با بلندپروازی در درآمدهای دولت اقدام به آوردن ارقامی بالاتر از حد ممکن در طرف منابع دولت می‌کردند تا بتوانند طرف مخارج را بالا ببرند. حاصل نشدن این منابع باعث ایجاد کسری بودجه مزمن برای دولت شده‌ است که از عوامل اصلی تورم در کشور به شمار می‌رود.

با توجه به ساختارهای کنونی اقتصاد ایران، دو راه عمده برای جبران کسری بودجه وجود دارد:

 استقراض از بانک مرکزی:

بانک مرکزی برای جبران کسری بودجه دولت شروع به چاپ پول می‌­کند. منظور از چاپ پول، چاپ آن به صورت فیزیکی نیست؛ بلکه بانک مرکزی شروع به شارژ حساب دولت در یکی از بانک­‌های تجاری می‌­کند. (اصطلاحا با نوک قلم، پول چاپ می­‌کند)

بانک مقصد، پولی که بانک مرکزی در حساب دولت شارژ کرده است را به عنوان بدهی در نظر گرفته و معادل آن دارایی خلق می­‌کند (به دولت وام می‌­دهد). اکنون دولت منابع حاصل از وام را به حساب جدیدی منتقل می­‌کند. و بانک جدید هم مانند بانک قبلی، آن را به عنوان بدهی در نظر گرفته و معادل آن دارایی خلق می‌کند (دوباره به دولت وام می­‌دهد).

برای مثال اگر بانک مرکزی 1 هزار میلیارد تومان برای جبران کسری بودجه دولت پول چاپ کند و پول چاپ شده در بانک ملی واریز شود. آنگاه بانک ملی معادل این پول به دولت وام می­‌دهد. حال دولت با منابع حاصل از این وام اقدام به افتتاح حساب در بانک دیگری کرده و دوباره وام می‌گیرد. این زنجیره به همین صورت ادامه دارد تا زمانی‌که دولت دیگر نتواند وام بگیرد.

اصطلاحاً به این بخش ضریب فزاینده می­‌گویند که معمولا در کشور ما در شرایط معمول 7 واحد است. یعنی اگر بانک مرکزی برای جبران کسری بودجه دولت 1 هزار میلیارد تومان پول چاپ کند اندازه 7 هزار میلیارد تومان به نقدینگی کشور اضافه می­‌شود. به همین دلیل است که به پول بانک مرکزی اصطلاحاً پول پر قدرت گفته می­‌شود.

استقراض از مردم:

دولت اوراقی را با نام اخزا (اسناد خزانه اسلامی) منتشر کرده و یک سود مشخص و سررسید برای این اوراق مشخص می­‌کند؛ مردم با خرید این اوراق در واقع پول خود را به دولت قرض می­‌دهند. زمانی که سررسید این اوراق فرا می­‌رسد دولت علاوه بر اصل پول اوراق، مبلغی را هم به عنوان سود که از قبل مشخص شده به دارنده این اوراق پرداخت می­‌کند.

روش اول برای جبران کسری بودجه منجر به ایجاد تورم­ در کشور می­شود. تورمی که خود را در رشد قیمت کالاهای مصرفی نشان می­‌دهد. بنابراین راهکار اصلی دولت‌­ها برای جبران کسری باید روش دوم باشد. روشی که منجر به کاهش نقدینگی سرگردان و کاهش سرعت گردش پول می­‌شود.

جمع‌بندی

در این مقاله سعی شد توضیح ساده‌ای از ساختار کلی بودجه ارائه شود. جزئیات بودجه پیچیدگی‌های بیشتری دارد که هر فعال بازار باید با توجه به نیاز خود اقدام به یادگیری و بررسی جزئیات این برنامه جامع دولت نماید.

برای آشنایی بیشتر با تاثیر تغییرات متغییرهای کلان بر روی بازار سرمایه می‌توانید دوره آموزش تابلوخوانی و روانشناسی بازار را مشاهده نمایید.

برچسب ها : بودجه
دسته بندی: اخبار
مطالب پیشنهادی
10 نکته کلیدی بودجه 1400

بودجه دولت از آن موضوعاتی است که آگاهی از اجزای آن برای هر فعال بازار سرمایه لازم است. در یک تعریف ساده می­توان بودجه را...

ارز 4200 بر سر دوراهی

بودجه دولت از آن موضوعاتی است که آگاهی از اجزای آن برای هر فعال بازار سرمایه لازم است. در یک تعریف ساده می­توان بودجه را...

مسیر آینده اقتصاد ایران با ریاست جمهوری رئیسی

بودجه دولت از آن موضوعاتی است که آگاهی از اجزای آن برای هر فعال بازار سرمایه لازم است. در یک تعریف ساده می­توان بودجه را...

نظرات