بلاگ/آموزش بورس
شناسه خبر:271 تاریخ انتشار:1399/01/10 21:10
آشنایی با بازار و انواع اوراق

تقسیم‌بندی بازار و انواع آن چیست؟ تفاوت اخزا با سخا چیست؟ انواع اوراق بدهی در بازار سرمایه کدامند؟ در این مقاله سعی شده به سؤالات مهمی درباره‌ی بازارها و دارایی‌های هربازار پاسخ داده شود.

بازار

پیش از آشنایی با انواع اوراق و زیرگروه آن‌ها لازم است تعریفی جامعی از بازار داشته باشیم.

بازار مکانی اعم از فیزیکی یا غیر فیزیکی برای مبادله بین خریداران و فروشندگان است.

تقسیم‌بندی بازار از منظر دارایی‌ها:

  • بازار دارایی‌های فیزیکی
  • بازار دارایی‌های مالی

بازار دارایی‌های فیزیکی: بازاری است که خریداران و فروشندگان به مبادله‌ی کالاهای فیزیکی مثل ماشین، مسکن و... می‌پردازند.

بازار دارایی‌های مالی: بازاری است که افراد حقیقی یا حقوقی به معامله‌ی اوراق سهام، اوراق قرضه و... می‌پردازند که در ادامه به معرفی آن‌ها می‌پردازیم.

تقسیم‌بندی دیگر بازار به لحاظ نوع یا سررسید دارایی است:

  • بازار پول
  • بازار سرمایه

بازار پول: بازاری است که دارایی‌هایی مشابه با پول و کوتاه‌مدت با سررسید کمتر از یک سال معامله می‌شوند. (اسناد خزانه، اوراق تجاری، گواهی سپرده‌ها، وام با وثیقه، حواله، برات، پذیرش بانکی و...)

3 ویژگی مهم دارایی در بازار پول عبارت است از:

  • نقدشوندگی بالا
  • ارزش اسمی بالا
  • کم ریسک

بازاری سرمایه: بازاری است که اوراق با سررسید بیش از یک سال در آن معامله شود. (اوراق بهادار، اوراق قرضه یا اوراق مشارکت)

اسناد خزانه (اخزا)-(سخا)

اخزا سندی‌ است با ماهیت بدهی که دولت به‌منظور تأمین کسری بودجه و تسویه‌ی بدهی‌های خود منتشر می‌کند.

این اوراق توسط دولت به بدهکاران داده می‌شود و این افراد در صورت نیاز به پول نقد آن را در فرابورس می‌فروشند.

 این اوراق بدون سود دوره‌ای بوده و سود حاصل از این اوراق، تفاوت قیمت اسمی با قیمت خرید آن است.

مثال: اگر شما اخزایی را با قیمت 90 هزار تومان خریداری کنید و سررسید این اخزا 8 ماهه باشد در زمان سررسید یعنی بعد از 8 ماه می‌توانید اخزا را به قیمت 100 هزار تومان به فروش برسانید سود شما در این معامله

  •  20000= 10000-80000
  •  25%=100*80000/20000

* توجه داشته باشید قیمت اسمی اخزا همواره 100 هزار تومان است.

*متوسط نرخ بازدهی اخزا بین 18 تا 22 درصد یا بالاتر و پایین‌تر است. برای محاسبه‌ی بازده مورد انتظار اخزا دو مفهوم وجود دارد که برای به دست آوردن هرکدام از این مفاهیم می‌توانید به سایت فرابورس در قسمت ماشین‌حساب مراجعه کنید.

  • نرخ مؤثر بازده تا سررسید(YTM)
  • نرخ مؤثر بازده تا بازخرید (YTC)

*با نزدیک شدن به زمان سررسید اخزا مبلغ بالاتری خواهد داشت.

*اعداد در کنار نماد اخزا نشان‌دهنده تاریخ سررسید هر اخزا می‌باشد، به‌طور مثال خزانه اسلامی 990721 نشان‌دهنده‌ی تاریخ سررسید این اخزا در 1399/07/21 است.

*اخزا از اسناد معتبر و کم ریسک است که خزانه‌داری کشور موظف به پرداخت آن است و هم‌ردیف با حقوق کارکنان است. بنابراین ریسک نکول (ریسک اعتباری) ندارد (در صورت تمایل به بررسی وضعیت بازدهی اخزا در بازار، مقاله‌ی اخزا، ابزاری کم ریسک برای سرمایه‌گذاری را مطالعه کنید.)

 *قیمت اخزا با عرضه و تقاضا در بازار مشخص می‌شود اما برای عرضه‌ی اولیه این اسناد دو روش زیر وجود دارد که قیمت اولیه‌ی این اسناد را مشخص می‌کند.

  • 1. ثبت سفارش
  • 2. روش حراج

 در صورت تمایل به آشنایی با این روش‌ها می‌توانید به این قسمت از سایت فرابورس مراجعه کنید.

مزایای مهم اسناد خزانه در اقتصاد

  • ابزار مهم برای سیاست‌های پولی 
  • ابزار مدیریت هزینه‌های دولت و به تعویق انداختن هزینه‌های دولت و زمان برای کسب درآمد دولت
  • کم ریسک بودن و جذابیت آن برای ورود سرمایه‌گذاران و کمک به کنترل نقدینگی

اوراق تجاری

طبق تعریف جهانی اوراق تجاری نوعی اوراق قرضه کوتاه‌مدت با سررسید 270 روز یا کمتر که توسط شرکت‌های مالی و مؤسسات غیرمالی برای تأمین وجوه نقد در کوتاه‌مدت منتشر می‌شود.

این اوراق به دلیل اینکه پشتوانه ندارند قابلیت نقدشوندگی کمی دارند و در کشور ما رایج نیستند، این اوراق مانند اسناد خزانه به صورت نرخ تنزیلی (ارزیابی کردن ارزش پولی در آینده) سود و فروششان مورد محاسبه قرار می‌گیرد.

اوراق تجاری یا توسط شرکت‌های بزرگ معامله می‌شوند یا توسط شرکت‌های کوچک.

 تفاوت در این موضوع است که اوراق منتشر شده توسط شرکت‌های بزرگ مستقیماً به افرادی که خریدار هستند فروخته می‌شود و واسطه‌ای حضور ندارد. اما اوراق شرکت‌های کوچک‌تر توسط کارگزاران مورد معامله قرار می‌گیرد.

حالت دوم معامله‌ ریسک بیشتری نسبت به حالت اول دارد و درنتیجه نرخ بهره اوراق شرکت‌های کوچک بیشتر است.

مزایای این اوراق برای شرکت‌ها عبارتند از:

  1. کمتر بودن هزینه این اسناد نسبت به استقراض از بانک‌ها
  2. بازدهی بیشتر نسبت به اسناد خزانه

گواهی سرمایه‌گذاری

یکی از جدیدترین ابزارهای بازار پول درعین‌حال مهم‌ترین ابزار این بازار است که اوراق توسط بانک‌ها برای تأمین مالی منتشر شده و خریدار، اوراقی با تاریخ سررسید و سود ثابت دریافت می‌کند. ضامن این اوراق و سود گواهی بانک فروشنده گواهی سپرده است.

مدت‌زمان گواهی سپرده یک سال تا پنج سال است اما سود این گواهی به صورت دوره‌ای (ماهانه یا هر سه ماه) پرداخت می‌شود.

گواهی سپرده به دودسته‌ی زیر تقسیم می‌شوند.

  • قابل انتقال
  • غیرقابل انتقال

گواهی قابل انتقال

صاحبان گواهی سپرده قابل‌انتقال می‌تواند پیش از موعد سررسید گواهی سپرده را در بازار دست‌دوم به فروش برساند. مزیت مهم این گواهی‌ها، نقدشوندگی بالای آن‌هاست.

گواهی غیر قابل انتقال

این گواهی قابل فروش مجدد نیستند و اگر صاحب آن نیاز به پول نقد داشته باشد می‌تواند به بانک مورد نظر مراجعه کرده و با پرداخت جریمه‌ی معین سپرده خود را دریافت کند. حداقل دوره سررسید گواهی هفت روز و حداکثر سررسید آن نامحدود است. در حال حاضر بیشتر گواهی سپرده‌ها با سررسید کمتر از یک سال منتشر می‌شوند. معروف‌ترین گواهی سپرده سه‌ماهه و شش ماهه هستند.

گواهی سپرده از نظر ارزش اسمی به دودسته‌ی زیر تقسیم می‌شوند.

  • گواهی سپرده بزرگ
  • گواهی سپرده کوچک

گواهی سپرده بزرگ معمولاً به‌وسیله‌ی صندوق‌های سرمایه‌گذاری، بانک‌ها، مؤسسات سرمایه‌گذاری خریداری می‌شود. نرخ بهره این اوراق از سپرده‌های کوچک بیشتر است.

گواهی سپرده کوچک توسط اشخاص حقیقی خریداری می‌شود.

فروش گواهی سپرده یا در داخل کشور و به‌صورت ریالی است یا می‌تواند خارج از کشور و به شکل ارزی فروخته شود. 

گواهی‌های سپرده خارجی، بانکی و یورویی هستند که به دلیل تأثیر اقتصاد اروپا و امریکا این دسته‌بندی شکل گرفته است و این اوراق در مناطق مختلف جهان فروخته می‌شوند.

نوع آخر گواهی‌های سپرده با نام گواهی‌های سپرده اعتباری معروف است که مربوط به مؤسسات غیر اعتباری می‌باشند.

وام با وثیقه

وثیقه زمانی اتفاق می‌افتد که یک دارایی از جمله ملک از سمت فرد وام‌گیرنده به وام‌دهنده برای ایجاد امنیت به جهت بازپرداخت وام ارائه شود. وام‌هایی که با دریافت وثیقه باشند معمولاً نرخ سود کمتری نسبت به وام‌های بدون وثیقه دارند. در صورت پرداخت نکردن وام از سمت وام‌گیرنده، وام‌دهنده می‌تواند از دارایی وثیقه به‌عنوان جبران خسارت بهره‌مند شود.

برات

سندی که به وسیله آن شخص الف از شخص ب تقاضا دارد که وجه معین‌شده را در تاریخ مشخص به شخص ج یا هر کسی که شخص ج، وجه را به او حواله کرده، پرداخت کند.

حواله

سندی به جهت آسان کردن فعالیت‌های تجاری، جایگزین اسکناس و تضمین‌کننده یک تعهد به پرداخت وجه می‌باشد.

پذیرش بانکی

از جمله کوچک‌ترین ابزار بازار پول است. ابزاری برای تأمین مالی کالایی که از فروشنده به خریدار منتقل نشده است. این اوراق توسط موسسه تجاری در وجه بانک تجاری خصوصی منتشر می‌شود. زمانی که بانک تجاری این سند را تائید کند این سند به عنوان پذیرش بانکی شناخته شده و مبادله انجام می‌شود. عموماً زمانی که دو شرکت خریدار و فروشنده به یکدیگر اعتماد برای خریدوفروش نداشته باشند بانک به عنوان متعهد معامله را برقرار می‌کند. مهم‌ترین فعالان پذیرش بانکی بانک‌های داخلی، بانک‌های مرکزی خارجی و واسطه‌های بازار هستند.

ازجمله کاربردهای جدید پذیرش بانکی موارد زیر است

  • به‌منظور تأمین مالی محموله کالاهای داخلی
  • تهیه اعتبار به‌منظور مبادله دلار برای بانک‌های کشورهای معین
  • ذخیره‌سازی اقلام اصلی کالاهای داخلی و خارجی قابل‌عرضه در بازار

بازار

اوراق بهادار

یکی از ابزارهای مالی بازار سرمایه و قابل معامله که نشان‌دهنده‌ی مالکیت فرد بر یک دارایی است.

اوراق بهادار براساس دسته‌بندی دارایی‌ها به ۲ دسته‌ی زیر تقسیم می‌شود.

  • 1. اوراق حقوق صاحبان سهام
  • 2. اوراق بدهی

3. ابزارهای مشتقه (لینک ویکی پدیا ابزار مشتق به قرارداد یا اوراقی گفته می‌شود که ارزش آن‌ها وابسته به ارزش اوراق بهادار، کالا، شمش یا ارز اصلی است)

اوراق حقوق صاحبان سهام

1. اوراق حقوق صاحبان سهام در یک موسسه تجاری در اصل منافع صاحبان اصلی موسسه را نشان می‌دهد. در یک شرکت سهامی حقوق صاحبان سهام نشان‌دهنده مالکیت سهامداران نسبت به دارایی خالص آن شرکت است که پس از کسر بدهی‌ها به سهامداران تعلق می‌گیرد.

اوراق حقوق صاحبان سهام به صورت زیر دسته‌بندی می‌شود:

  • سهام عادی
  • سهام ممتاز (ترکیبی)
  • حق تقدم سهام
  • سهام جایزه
  • سهام بانام
  • سهام بی‌نام
  • سهام نقدی
  • سهام غیرنقدی
  • سهام انتفاعی
  • سهام مؤسس

سهام عادی: نشان‌دهنده مالکیت سهامدار در درصد معینی از یک شرکت است. تعداد سهام هر شرکت متفاوت و بسته به میزان سرمایه شرکت است که با توجه به میزان سهام هر شرکت به دارنده سهام سود با درصد معینی پرداخت می‌شود.

مزایای دارندگان سهام عادی:

  • حق دریافت سود سهام
  • حق رأی در مجامع عمومی عادی و مجمع فوق‌العاده
  • حق تقدم در خرید سهام جدید
  • حق دریافتی پس از انحلال شرکت
  • حق اطلاع از فعالیت‌های شرکت

* سهام شرکت‌ها اکثراً به‌صورت سهام عادی است بنابراین صاحبان سهام کنترل و مدیریت شرکت را در دست دارند.

سهام ممتاز: گواهی مالکیت قابل‌انتقال که دارنده آن حقی محدود و ثابت از دارایی شرکت را داراست.

این سهام به دلیل ممتاز بودن امتیازات زیر را نسبت به سهام عادی شامل می‌شود:

  • اختصاص سود بیشتر نسبت به مالکان سهام عادی
  • اولویت صاحبان سهام ممتاز نسبت به سهام عادی (ممکن است حتی در صورت سود کم فقط به سهام ممتاز سود تعلق گیرد)

در صورت کافی نبودن سود سال مالی اولویت دریافت سود سال آینده با سهام ممتاز است.

اعطای امتیاز هنگام تقسیم دارایی شرکت در زمان تسویه (سهام ممتاز اولویت دارد یا پس از پرداخت بدهی‌ها سهم بیشتری را شامل می‌شود).

حق تقدم سهام: زمانی که شرکت‌ها تمایل به افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی دارند، نوعی اوراق به سهامداران آن سهم تعلق می‌گیرد که قابل معامله بوده و اولویت سهامداران را در افزایش سرمایه شرکت نشان می‌دهد.

سهام جایزه: زمانی که شرکت از محل سود انباشته با تجدید ارزیابی افزایش سرمایه دهد به سهامداران آن، سهام جایزه تعلق می‌گیرد. این نوع سهام ماهیتاً مانند سهام عادی هستند.

سهام بانام و سهام بی‌نام: سهام بانام به نام فرد سهامدار می‌باشد اما سهام بی‌نام حامل بوده و نیازی به ثبت برای انتقال ندارد و می‌توان به‌راحتی آن را به فرد خریدار تحویل داد. این سهم امکان تبدیل به سهام بانام را دارد.

سهام نقدی و سهام غیرنقدی: درصورتی‌که فرد سهام شرکت را در عوض پول خریداری کند سهام نقدی است؛ و درصورتی‌که فرد از دارایی‌هایی مثل ماشین، زمین و املاک برای خرید سهام استفاده کند سهام غیرنقدی است.

سهام انتفاعی: سهمی که در صورت انحلال شرکت مبلغ اسمی آن را فرد دریافت نمی‌کند اما مالک سهم در سود و زیان شرکت سهیم است.

سهام مؤسس: اگر مؤسسین در تأسیس شرکت سهام خاصی با امتیازات ویژه‌ای برای خود در نظر بگیرند سهام مؤسس نام دارد.

اوراق بدهی: اوراقی برای تعیین بدهکار و بستانکار یک معامله نام دارد. یکی از راه‌های رایج تأمین مالی شرکت‌ها یا نهادهای دولتی برای انجام پروژه‌های بزرگ انتشار اوراق بدهی مثل اوراق قرضه یا اوراق مشارکت است.

اوراق بدهی به چند دسته‌ی زیر تقسیم می‌شود:

  • اوراق قرضه
  • اوراق مشارکت
  • اوراق قرضه اسلامی (صکوک)
  • اوراق اجاره (صکوک اجاره)

اوراق قرضه: نوعی قرض یا وام است که یک فرد به نهاد یا موسسه‌ای پرداخت می‌کند و مشخص می‌شود در تاریخ مشخصی تمام این مبلغ به همراه بهره بازپرداخت شود. ممکن است گاهاً برای اوراق قرضه مزایای دیگری با توافق طرفین در نظر گرفته شود. دارندگان این اوراق تنها بستانکار هستند و مانند ورقه‌ی سهام حق تصمیم در امور شرکت را ندارند.

اوراق مشارکت: شرکت‌هایی اعم از سهامی عام، خاص، تعاونی و نهاد دولتی مثل شهرداری به‌منظور تأمین مالی برای انجام پروژه‌ها می‌توانند اوراق مشارکت منتشر کنند. این اوراق نشان‌دهنده‌ی مشارکت دارنده‌ی اوراق در یک طرح اقتصادی است. (خرید این اوراق از طریق عرضه عمومی امکان‌پذیر است)

اوراق قرضه اسلامی (صکوک): اوراق بهاداری باارزش مالی یکسان که بر پایه‌ی یکی از قراردادهای اسلامی طراحی شده‌اند. در این اوراق مشترک صاحب یک دارایی و منافع حاصل از آن هستند. در اصل به نوعی شبیه به اوراق قرضه و بدون ربا (لینک) است. در اوراق قرضه قرض با بهره همراه است اما این اوراق با درآمد ثابت یا شناور است به همین علت اسلامی و بدون ربا است.

اوراق اجاره (صکوک اجاره): اوراقی مشابه با اوراق مشارکت فقط با فرق این‌که طرفین رابطه موجر (مالک) و مستأجر (اجاره‌کننده‌ی دارایی) هستند. یک نهاد واسطه مبالغ سرمایه‌گذاری را به خرید یک دارایی اختصاص می‌دهد و در اختیار مستأجر می‌گذارد. مستأجر موظف است اجاره‌بها (سود اوراق صکوک اجاره) را در تاریخ‌های مقرر در اختیار مالک قرار دهد. همچنین مستأجر موظف است در یک دوره زمانی اصل مبلغ خرید دارایی را به مستأجر پرداخت کرده و مالکیت دارایی را کسب کند.

ابزارهای مشتقه: ابزاری که ارزش آن‌ها وابسته به دارایی‌های پایه است و خریدوفروش آن براساس دارایی پایه است. در اصل این ابزار از بازارهایی مثل بازار پول، بازار سرمایه، بازار کالا، انرژی و یا ارز مشتق شده‌اند.

 ابزار مشتقه به چند دسته‌ی زیر تقسیم می‌شوند:

  • پیمان آتی (سلف)
  • قراردادهای آتی
  • اختیار معامله
  • سوآپ

پیمان آتی سلف: معاملاتی تحت عنوان پیش‌خرید. در اصل کالایی خریداری و مبلغ آن پرداخت می‌شود اما در آینده کالا دریافت می‌شود. این معاملات در کشاورزی بسیار بارز هستند که فرد محصول خود را پیش از به ثمر رسیدن به فروش می‌رساند و فردی آن را پیش‌خرید می‌کند و بعداً در زمان به ثمر نشستن محصول کشاورزی خریدار محصول را تحویل می‌گیرد.

چند نکته مهم در رابطه با سلف:

  • قیمت باید یکجا و به‌صورت نقد پرداخت شود.
  • فرد خریدار نمی‌تواند پیش از موعد تحویل کالا آن را به فروش برساند.
  • از لحاظ فقهی نیاز نیست فرد فروشنده حتماً تولیدکننده هم باشد.
  • این معاملات در بورس انجام نمی‌شود.

قراردادهای آتی: قراردادی شبیه به معاملات سلف اما با تفاوت در این‌که در این معاملات باید حجم و کیفیت استاندارد، زمان و محل مشخص‌شده باشد. در این قرارداد طرفین توافق کردند که مقدار مشخصی کالا یا ابزارهای مالی مثل سهام و اوراق را معامله کنند. قرارداد آتی کالا در بورس کالا معامله می‌شود. امروزه قراردادهای آتی مالی بر پایه‌ی ارز، نرخ بهره و شاخص بازار سهام بسیار رایج است.

ویژگی‌های مهم قراردادهای آتی

  • *استاندارد بودن مشخصات قرارداد: یکی از نکات مثبت یا شاید منفی این قراردادها مشخص بودن دقیق مبلغ اسمی، تاریخ انقضاء است برای همین منعطف با نیاز مشارکت‌کنندگان نیست.
  • *شفافیت قیمت: به دلیل معامله‌ی این قراردادها در بازار بورس شفافیت قیمتی در بورس ایجادشده و تحت نظر ناظر بازار معاملات رصد می‌شود.
  • *نقدشوندگی بالا: برای فروش قراردادها نیازی به مالکیت نیست و به صورت پیش‌فروش می‌توان قرارداد را به فروش رساند که این عامل نشان از نقدشوندگی بالای این قراردادهاست.
  • *هزینه معاملات: هزینه معاملات قراردادهای آتی نسبت به معاملات دیگر و نقدی کمتر است.
  • ریسک بالا: وجود ریسک بالا در این قراردادها در عین جذابیت بازار خرید و فروش باعث می‌شود برای همه افراد، فرصت مناسب سرمایه‌گذاری نباشد. اما از طرفی ابزاری پرریسک برای کسب بازدهی بالاست. نکته جالب دیگر این قراردادها سود متقارن است یعنی اگر فروشنده سود کند قطعاً خریدار محتمل ضرر می‌شود.

اختیار معامله: معروف به معاملات اختیار خرید و اختیار فروش حالتی که به یک‌طرف معامله با پرداخت مبلغ مشخصی، فرد اختیار خرید یا فروش کالا یا اوراقی خاص با قیمت و مقدار از پیش تعیین شده را اعطا می‌کند.

سوآپ: به معنای تحت لفظی، معامله‌ی پایاپای نام دارد و دراصل توافقی است بین دوطرف برای معاوضه جریان‌های نقد آتی. در اکثر مواقع، یک‌طرف معامله‌ی سواپ مبالغی را برحسب یک متغیر تصادفی نظیر نرخ بهره، نرخ ارز، و یا قیمت یک کالا پرداخت می‌نماید و به اصطلاح این پرداخت‌ها به پرداخت متغیر یا شناور معروف است. در معاملات سواپ اصطلاح خریدار و فروشنده رایج نیست و به جای آن یک طرف معامله پرداخت‌کننده برحسب نرخ شناور (متغیر) و طرف دیگر به‌عنوان پرداخت‌کننده برحسب نرخ ثابت شناخته می‌شود. البته در برخی معاملات سواپ هردو طرف معامله برحسب نرخ شناور پرداختی را انجام می‌دهند.

جمع‌بندی

 در این مقاله سعی شد تمامی اوراق مهم بازارهای رایج در ایران اعم از بازار پول و بازار سرمایه بررسی شود برخی از اوراق ذکر شده در بازار از جمله ابزارهای سرمایه‌گذاری کم ریسک هستند که می‌توانید با انواع آن، در مقاله‌ی سرمایه‌گذاری کم‌ریسک آشنا شوید.  در آخر می‌توان از یکسری ابزارهای مالی متفرقه نظیر اوراق تسهیلات مسکن و گواهی سپرده سکه نام برد که در مقالات سکه و وام مسکن به‌طور کامل و جداگانه موردبررسی قرار گرفته‌اند

برچسب ها : بازار اوراق
دسته بندی: آموزش بورس آموزش
مطالب پیشنهادی
نظرات